คำพังเพยของไทยที่ว่า “สิบปากว่าไม่เท่าตาเห็น สิบตาเห็นไม่เท่ามือคลำ สิบมือคลำไม่เท่าพิสูจน์” นั้นสอดคล้องกับแนวคิดและกระบวนการทางวิทยาศาสตร์เป็นอย่างดี เพราะวิทยาศาสตร์สอนให้เรารู้ว่า สิ่งที่เราเห็นกับความเป็นจริงกับนั้น บางครั้งอาจจะไม่ตรงกัน และมีความลึกลับซับซ้อนซ่อนอยู่ก็เป็นได้ คราวนี้ผมจึงขอนำ “ภาพลวงตา” (optical illusion) มาจุดประกายให้คุณครูสักหน่อย
ภาพลวงตาระดับคลาสสิก มองต่างมุม
- ภาพที่ 1 เอสกิโม หรือ อินเดียนแดง ?
- ภาพที่ 2 เส้นตามแนวนอนเอียงไปเอียงมาจริงหรือ ?
- ภาพที่ 3 คนเป่าแตร หรือ หญิงสาว ?
- ภาพที่ 4 นับดีๆ ช้างตัวนี้มีกี่ขา ?
- ภาพที่ 5 ดูดีๆ นี่ผีหรือคน ?
- ภาพที่ 6 เพ่งจุดดำดีๆ สีเทาจะค่อยๆ หดจะเห็นพื้นที่สีเทาที่อยู่รอบหดเล็กลง
- ภาพที่ 7 ตารางจุดตัดเปลี่ยนสี : ดูจุดตัดสีขาวจุดหนึ่ง จะเห็นจุดตัดอื่นๆ เปลี่ยนสีจากขาว เป็นเทาหรือดำ สลับไปมาได้ (ถ้าไม่ชัดให้ดูจากจอคอมพิวเตอร์)
- ภาพที่ 8 สามเหลี่ยมแสนกล : ย้ายตำแหน่งไม่กี่ที ดันมีรูโหว่ !
- ภาพที่ 9 โต๊ะ 2 ตัวนี้ มีด้านกว้างและด้านยาวไม่เท่ากันจริงหรือ ?
- ภาพที่ 10 บน หรือ ล่าง – ข้างไหนกันแน่ ?
- ภาพที่ 11 รถไฟมหัศจรรย์ ทะลุมิติพิศวง
ข้อมูลวิชาการสำหรับคุณครู
- คำว่า “ภาพลวงตา” ในภาษาอังกฤษคือ “optical illusion” โดยที่ optical หมายถึง เกี่ยวกับแสงหรือการมองเห็น ส่วนคำว่า illusion มาจากภาษาลาติน คือ illudere ซึ่งแปลว่า หลอก (to mock)
- นักจิตวิทยาจำนวนหนึ่งเสนอว่า แท้จริงแล้วทุกสิ่งที่เรามองเห็นล้วนเป็นภาพลวงตาทั้งสิ้น เพราะการมองเห็นมิใช่อะไรอื่น นอกจากการนำความเป็นจริงมาประกอบขึ้นใหม่ในสมอง
- ในธรรมชาติ สัตว์หลายชนิด “ลวงตา” ศัตรูหรือผู้ล่าด้วยการพรางตัวให้กลมกลืนไปกับสภาพแวดล้อม (คุณครูกับเด็กๆ ลองยกตัวอย่างเองสิครับ) แต่มิใช่เฉพาะผู้ถูกล่าเท่านั้นที่พรางตัว แม้แต่ผู้ล่า ก็ทำเช่นเดียวกัน เช่น สิงโตแอฟริกา มีขนสีทองเพื่อพรางตัวให้ดูกลมกลืนไปกับหญ้าสีเหลืองซีดๆ ในพื้นที่ล่าเหยื่อ เป็นต้น
ประเด็นน่าขบคิด & กิจกรรมการศึกษา
คุณครูสามารถใช้ประเด็น “ภาพลวงตา” เพื่อจัดกิจกรรมหลากหลายอย่าง ไม่ว่าจะเป็นการอภิปราย การค้นคว้าทำรายงาน การจัดนิทรรศการ และการประกวด เช่น
- อภิปราย / ค้นคว้า : การลวงตาน่าจะมีสาเหตุมาจากอะไรได้บ้าง ?
- อภิปราย / ค้นคว้า : นอกเหนือจากการพรางตัวของสัตว์ (ไม่ว่าผู้ล่าหรือผู้ถูกล่า) ในธรรมชาติแล้ว ยังมีสถานการณ์อื่นอีกไหมที่เกี่ยวข้องกับเรื่อง “ภาพลวงตา” ? (บอกใบ้ : ลองคิดถึงการรบของทหาร และภาพยนตร์ที่ใช้เทคนิคพิเศษ ฯลฯ)
- นิทรรศการ / การประกวด : จัดนิทรรศการ และจัดการประกวด “ภาพลวงตา” ที่นักเรียนและคุณครูคิดขึ้นเอง
ที่มาข้อมูล : ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ ใน สานปฏิรูป ฉบับที่ 61 เดือนพฤษภาคม 2546
