นางกษมา  วรวรรณ ณ อยุธยา

                                                               ปลัดกระทรวงศึกษาธิการ

 สาระสำคัญพระราชบัญญัติการศึกษาภาคบังคับ  พ.ศ.๒๕๔๕

๑.  พระราชบัญญัติการศึกษาภาคบังคับ มีผลใช้บังคับเมื่อไร ?

-    วันที่ ๑  มกราคม  ๒๕๔๖ เป็นต้นไป

๒.  กฎหมายการศึกษาภาคบังคับฉบับใหม่ เกิดขึ้นจากหลักการและเหตุผลใด  ?

-    จากกฎหมายว่าด้วยการศึกษาแห่งชาติ มาตรา ๑๗ ที่กำหนดให้มีการศึกษาภาคบังคับเก้าปี โดยให้เด็กซึ่งมีอายุย่างเข้าปีที่เจ็ดเข้าเรียนในสถานศึกษา

๓.  การศึกษาภาคบังคับ  หมายความว่าอย่างไร  ?

-    การศึกษาชั้นปีที่หนึ่งถึงชั้นปีที่เก้า ของการศึกษาขั้นพื้นฐาน

๔.  เมื่อมีกฎหมายว่าด้วยการศึกษาภาคบังคับฉบับใหม่ใช้แล้ว มีผลอย่างไร  ?

-    การศึกษาภาคบังคับ  เปลี่ยนจาก เดิม ๖ ปี  เป็น  ๙  ปี

-    การให้เด็กเข้าเรียน จากเดิมอายุย่างเข้าปีที่แปด เป็น อายุย่างเข้าปีที่เจ็ด

-    ยกเลิกพระราชบัญญัติประถมศึกษา ๒๕๒๓

๕. มีเจตนารมย์เพื่อใคร  ?

-    เพื่อให้เด็กอายุย่างเข้าปีที่เจ็ด จนถึงอายุย่างเข้าปีที่สิบหก เข้าเรียนในสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน (การนับอายุนับตามกฎกระทรวงว่าด้วยการนับอายุ โดยนับตามปีปฎิทิน เมื่ออายุย่างเข้าปีที่ ๗ เช่น เด็กเกิดปี พ.ศ.๒๕๓๙ + ๗  ปีที่เข้าเรียนในสถานศึกษา คือ ปีการศึกษา ๒๕๔๖)

๖. บังคับใคร  ?

-    ผู้ปกครอง

-    บุคคลทั่วไป /  สถานประกอบการ

-    เจ้าหน้าที่ของรัฐ

๗. ผู้ปกครองคือใคร บังคับอย่างไร ?

          ผู้ปกครอง หมายถึง

-    บิดา มารดา หรือบิดา หรือมารดา ผู้ใช้อำนาจปกครอง

-    ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพานิชย์

-    บุคคลที่เด็กอยู่ด้วยเป็นประจำ หรือที่เด็กอยู่รับใช้การงาน

บังคับอย่างไร

-    ให้ส่งเด็กที่อยู่ในความปกครอง  ซึ่งมีอายุย่างเข้าปีที่เจ็ดจนถึงย่างเข้าปีที่สิบหก เข้าเรียนในสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน

-    หากฝ่าฝืนมีโทษปรับไม่เกินหนึ่งพันบาท

๘. บุคคลทั่วไป หมายถึงใคร ? และบังคับอย่างไร ?

          บุคคลทั่วไป หมายถึง

-     บุคคลที่มีเด็กซึ่งมีอายุย่างเข้าปีที่เจ็ดจนถึงอายุย่างเข้าปีที่สิบหก  และยังไม่ได้เข้าเรียนในสถานศึกษาอาศัยอยู่ด้วย

-    รวมถึงสถานประกอบการต่าง ๆ ที่มีเด็กซึ่งอยู่ในเกณฑ์การศึกษาภาคบังคับอยู่ด้วย

                      บังคับอย่างไร

-     แจ้งให้สำนักงานเขตพื้นที่ หรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทราบภายในหนึ่งเดือน นับแต่วันที่มีเด็กมาอาศัยอยู่ด้วย

-     อำนวยความสะดวกให้พนักงานเจ้าหน้าที่เข้าไปในสถานที่ที่ตนถือครอง    เพื่อตรวจสอบการเข้าเรียนของเด็ก

                     หากฝ่าฝืน

-     ไม่แจ้งตามที่กฎหมายกำหนดหรือแจ้งเท็จหรือกระทำการใดๆ อันเป็นเหตุให้เด็กมิได้เรียนในสถานศึกษา มีโทษปรับไม่เกินหนึ่งหมื่นบาท

-     ผิดกฎหมายอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง เช่น กฎหมายอาญา  กฎหมายแรงงาน เป็นต้น

๙. เจ้าหน้าที่ของรัฐ  หมายถึงใครและบังคับอย่างไร  ?

          เจ้าหน้าที่ของรัฐ  หมายถึง

-     ข้าราชการหรือเจ้าหน้าที่ที่ใช้อำนาจหรือได้รับมอบให้ใช้อำนาจทางปกครองของรัฐในการดำเนินการอย่างหนึ่งอย่างใดตามที่กฎหมายกำหนด

                     บังคับอย่างไร

-    ดำเนินการให้เด็กที่อยู่ในเกณฑ์การศึกษาภาคบังคับได้เข้าเรียนในสถานศึกษา

                     หากฝ่าฝืน

-    โทษทางวินัย

-    โทษตามกฎหมายอื่น ๆ

๑๐. รัฐมีการส่งเสริมและตรวจสอบอย่างไร

-    ให้คณะกรรมการเขตพื้นที่ หรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ประกาศรายละเอียดเกี่ยวกับการส่งเด็กเข้าเรียน และแจ้งให้ผู้ปกครองทราบก่อนเด็กเข้าเรียนในสถานศึกษาเป็นเวลาไม่น้อยกว่า ๑ปี

-    จัดสรรโอกาสให้เด็กเข้าเรียน

-    ให้พนักงานเจ้าหน้าที่ไปตรวจสอบการเข้าเรียนของเด็กในสถานที่ใด ๆ ที่เห็นว่ามีเด็กไม่ได้เข้าเรียน

๑๑.  พนักงานเจ้าหน้าที่ มาจากไหน และจะรู้ได้อย่างไร

-     พนักงานเจ้าหน้าที่ คือ เจ้าหน้าที่ของรัฐที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการแต่งงตั้ง ซึงจะมีบัตรประจำตัวกำกับไว้ให้รู้

           ๑๒. ในระหว่างที่ยังไม่มีคณะกรรมการเขตพื้นที่การศึกษา ให้คณะกรรมการการประถมศึกษากรุงเทพมหานคร คณะกรรมการการประถมศึกษาอำเภอ / กิ่งอำเภอ แล้วแต่กรณี ทำหน้าที่แทนคณะกรรมการเขตพื้นที่การศึกษา และให้สำนักงานการประถมศึกษากรุงเทพมหานคร สำนักงานประถมศึกษาอำเภอ/กิ่งอำเภอ ทำหน้าที่แทนสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา

        ๑. ความไม่เป็นเอกภาพทางนโยบายในการจัดการศึกษาของชาติ

                 กฎหมายว่าด้วยการศึกษาแห่งชาติ  มุ่งประสงค์ให้การจัดระบบและ โครงสร้าง และกระบวนการจัดการศึกษามีเอกภาพด้านนโยบาย หากให้สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเป็นนิติบุคคลก็จะมีอิสระในการกำหนดนโยบายด้านการศึกษาที่มีความหลากหลาย ไม่เป็นเอกภาพตามเจตนารมณ์ของกฎหมาย

           ๒. ไม่สอดคล้องกับเจตนารมณ์ของการปฏิรูประบบราชการและการศึกษา

                 การปฏิรูประบบราชการมีเจตนารมณ์ที่จะลดความเป็นนิติบุคคลของส่วนราชการ โดยการยุบและหลอมรวมกรมต่าง ๆ ที่ปฏิบัติงานในลักษณะเดียวกันหรือสอดคล้องสัมพันธ์กันเข้าเป็นหน่วยงานเดียวกัน

                การที่จะให้สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเป็นนิติบุคคล จำนวน ๑๗๕ นิติบุคคล เพิ่มขึ้นจากเดิมที่มีอยู่ ๕ นิติบุคคล จึงเป็นการเพิ่มส่วนราชการซึ่งไม่สอดคล้องกับการปฏิรูประบบราชการ ประกอบกับในพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๔๒  ไม่ได้ระบุให้สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเป็นนิติบุคคลแต่อย่างใด 

            ๓. ไม่เกิดความยืดหยุ่นในการเพิ่มหรือลดจำนวนเขตพื้นที่การศึกษา

                  พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๔๒  ระบุให้ รัฐมนตรีประกาศกำหนดเขตพื้นที่การศึกษาโดยคำแนะนำของสภาการศึกษา ถ้าดำเนินการไประยะหนึ่งเห็นว่าจำนวนเขต พื้นที่การศึกษาที่ประกาศไปยังไม่มีความเหมาะสมด้วยเหตุผลใด ๆ ก็ตามย่อมสามารถประกาศ  จัดตั้งเพิ่ม ยุบหรือรวมจำนวนเขตพื้นที่การศึกษาได้ แต่ถ้าสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามีฐานะเป็นนิติบุคคลแล้วการเพิ่ม ยุบหรือรวมจำนวนเขตพื้นที่การศึกษา ต้องใช้ขั้นตอนและกระบวนการตามกฎหมายที่ยุ่งยากมากขึ้น

              ๔. สำนักงานเขตพื้นที่เป็นนิติบุคคล ทำให้สถานศึกษาขาดความเข้มแข็ง

                    กฎหมายว่าด้วยการศึกษาแห่งชาติ กำหนดให้สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเป็นหน่วยงานเครือข่ายของสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน ทำหน้าที่ส่งผ่านนโยบายจากส่วนกลางไปสู่สถานศึกษาโดยการส่งเสริมสนับสนุนและประสานงานการจัดการศึกษาของสถานศึกษา ให้สถานศึกษาเกิดความเข้มแข็งสามารถบริหารและจัดการศึกษาได้โดยยึดสถานศึกษาเป็นฐาน (School  base management)   ดังนั้น หากสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเป็นนิติบุคคลแล้ว จะทำให้เจตนารมณ์เรื่องการบริหารจัดการศึกษาโดยยึดสถานศึกษาเป็นฐาน (School  base management) อ่อนด้อยลง

              ๕. เกิดนิติบุคคลซ้อนนิติบุคคลในหน่วยงานเดียวกัน

                     การจัดโครงสร้างส่วนราชการในสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐานกำหนดให้สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเป็นหน่วยงานภายในหรือเครือข่ายซึ่งเป็นหน่วยงานในส่วนกลาง ฉะนั้นการให้สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาเป็นนิติบุคคลทำให้เกิดสภาพความซ้ำซ้อนของนิติบุคคลซ้อนนิติบุคคลในหน่วยงานเดียวกัน

              ๖. เกิดข้อจำกัด/อุปสรรคในการบริหารงบประมาณและการบริหารงานบุคคล

ในระยะเริ่มแรกของการแบ่งเขตพื้นที่การศึกษา แต่ละเขตพื้นที่การศึกษาจะมีแตกต่างกันในเรื่องบุคลากร งบประมาณ ทรัพยากร วัสดุครุภัณฑ์ โดยเฉพาะเขตพื้นที่การศึกษาในเขตอำเภอเมืองจะมีความพร้อมมากกว่าเขตพื้นที่การศึกษาที่ห่างไกล กระทรวงศึกษาธิการมุ่งประสงค์จะให้เขตพื้นที่การศึกษามีความพร้อมอย่างทัดเทียมกัน โดยมีแนวคิดในการเกลี่ยหรือถ่ายโอนบุคลากรหรือทรัพยากรต่าง ๆ ในเขตพื้นที่การศึกษาที่มีความพร้อมสูงไปช่วยเหลือเขตพื้นที่การศึกษาที่ขาดความพร้อมหรืออ่อนแอกว่า และหากสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามีฐานะเป็นนิติบุคคลแล้วการดำเนินการในการเกลี่ยหรือถ่ายโอนบุคลากรหรือทรัพยากรต่าง ๆ ในระยะเริ่มแรกและระยะต่อ ๆ ไปจะดำเนินการได้ยากส่งผลให้เกิดช่องว่างเรื่องคุณภาพและมาตรฐานการศึกษาระหว่างเขตพื้นที่การศึกษามากยิ่งขึ้น

              ๗. ก่อให้เกิดปัญหาและอุปสรรคในการถ่ายโอนสถานศึกษาไปสู่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

                    การเป็นนิติบุคคลของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา อาจก่อให้เกิดปัญหาการถ่ายโอนสถานศึกษาไปสู่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นตามกฎหมายว่าด้วยการกำหนดแผนและการกระจายอำนาจสู่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เนื่องจากสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาต่างต้องการที่จะคงสถานภาพและอำนาจองค์กรของตนเองไว้